Historische Zaken en Wadlooptochten

Nieuw eiland op komst? – Rondje Schiermonnikoog

Satellietopane van het wantij van Schiermonnikoog met de namen van de geulen. Mogelijk komt de oostpunt van Schiermonnikoog los van het eiland te liggen als de meander doorbreekt naar de Noordzee.

dinsdag 3 maart 2026

Door Kees Rodenburg

DRIEBERGEN - Bioloog en wadloper Kees Rodenburg maakte op 24 en 25 juni 2024 een 64 km lange tocht naar Schiermonnikoog en bezocht de oostpunt van het eiland, een rondje Schiermonnikoog. Lees hieronder zijn verslag.

"Eindelijk knapte het weer op en was ook de agenda leeg. Ik was dit seizoen 2024 pas drie keer op het wad geweest. Juni is een prachtmaand waarin ik ieder jaar graag op een eiland of zandplaat in bivakzak de korte nacht doorbreng met vrij uitzicht op het noorden. De keuze viel op Schiermonnikoog vanwege de waterstanden en mijn nieuwsgierigheid naar de Balg en Simonszand. Ik was 29 uur onderweg voor een 64 km lang rondje Schier. Wordt het rondje Schier in de toekomst een stuk korter? Komt er een nieuw eiland om te belopen?

Foto 1. Karkas van een bruinvis.

Op maandag 24 juni 2024 17:50, dat was 1:36 voor laagwater Lauwersoog vertrok ik vanaf de zeedijk nabij Broek en Kleine Huisjes. Aan het einde van de kwelder lag het karkas van een grote bruinvis (foto 1). Ik had nauwelijks water en liep vlot naar het Lutjewad. De harde zandstrook van de afgelopen twee jaren was helaas iets modderig geworden. Vanaf die strook ontstond een geul met kenmerkend verval wat je alleen in het oostelijk waddengebied tegenkomt. Ik stak over via het wantij om de hoogste delen te verkennen. Dat valt qua modder enorm mee en Eilanderbalg en Schildknoopen kun je over redelijk harde ondergrond heel hoog passeren, maar bij het Brakzandstergat is het uit met de pret. Daar ligt een groot modderveld en dat bezorgde me 10 minuten overlast. Daarna dacht ik gezien de lage waterstand af te kunnen snijden richting Willemsduin. Vorig jaar nam ik het wantij van de Sprutel dat makkelijk liep, nu belandde ik wat oostelijker in gruwelijke modder op beide oevers van de geul (ik noem het zelf Sprutel Oost, maar heeft deze geul een officiële naam?). Opnieuw tien minuten afzien, waarbij ik even vast kwam te zitten.

Zeekaart van de oostpunt van Schiermonnikoog en de betonning in de Eilanderbalg. De betonning is de situatie op 1 oktober 2025. Km-paal 15 en 16 staan ook aangegeven.

Foto 2. Washover op het oosten van Schiermonnikoog tussen km-paal 16 en ton EB 16.

Vanwege het broedseizoen bleef ik op enige afstand van de kwelder en ging ik ter hoogte van de oostelijke duinboog van de kwelder aan land. De oude duinboog is overstoven door vers zand uit de grote washover die loopt tussen km-paal 16 en de ton EB 16 (foto 2 en kaart). Hierdoor vind je aan de rand van de Waddenzee duindoorn, zeedistel en andere zand- en kalkminnende soorten (foto 3). Normaal vind je deze vegetatie juist aan de Noordzeekant van de eilanden.

Foto 3. Duindoorn, zeedistel en andere zand- en kalkminnende planten.

Foto 4. Zakzand.

De zone hierna richting Balg wordt gekenmerkt door ‘zakzand’ (foto 4). Bij ieder pas zak je vijf centimeter weg in het zand. Ter hoogte van EB 18 slijt de geul ver het eiland in en neemt de breedte van Schier af tot nog maar 650m (foto 5). Hoe komt het eigenlijk dat de Eilanderbalg hier zo sterk naar het noorden afbuigt? Vormt de Mothoek het obstakel? Is het daar zo hoog en hard omdat er in een ver verleden een eiland lag?

Foto 5. Sterke afslag bij de meander van de Eilanderbalg.

Ook bij EB 18 loopt een washover (foto 6). Deze is wel veel kleiner dan die van EB 16. Mijn veronderstelling is dat bij een zware noordwester storm de ongeveer een kilometer brede zone tussen de twee washovers doorbreekt. Omdat direct daarachter een sterk stromende geul loopt zal er denk ik een zeegat ontstaan van mogelijk wel een kilometer breed. Schier is dan een flink stuk kleiner. De uitdijende Balg zal een nieuw eiland worden met misschien wel een wantij richting Mothoek. Mogelijk blijft er dan tussen oude Eilanderbalg en de Zuid Oost Lauwers ruimte voor een nieuw Simonszand, verdwijnt de Spruit en vormt zich een nieuw wantij (zie verderop in de tekst).

PM> Wat verwarrende naamgeving: De Balg is de oostpunt van Schiermonnikoog, dus land. De Eilanderbalg is het zeegat tussen Schiermonnikoog en Simonszand, dus water (red.)

Foto 6. Washover nabij de ton EB 18.

Foto 7. Zon op, 25 juni 2024 05:07 uur, oostpunt Schiermonnikoog.

Ondertussen was de avond gevallen en het gezang van de veldleeuweriken verstomd. Tijd voor een slaapplek met zicht op de einder. Gedurende de korte nacht kon je goed zien waar de zon zich bevond. Om 4:30 was het al goed licht en om 5:07 kwam de zon aan de hemel (foto 7). Na een korte rondgang ging ik om 5:30 toch nog even een uurtje in de slaapzak omdat laagwater pas om 7:30 was en ik zo ver mogelijk naar het oosten wilde komen over de droogvallende plaat.

Foto 8. Algenmat op de Balg = de oostpunt van Schiermonnikoog.

Wat opviel was dat de brede geul die in voorgaande jaren van NNW naar OZO verliep, vlak voor de duintjes langs en die Noordzee en Eilanderbalg verbond, volledig verdwenen was. Hierdoor(?) is de plaat enorm aan het groeien in zuidelijke richting. Het deel in het verlengde van de Balg is blinkend zand. Het zuidelijke deel heeft een sliklaagje en kleurt zwart. Een brede zone van de punt van de Balg is geelgroen van een dikke algenmat (foto 8). Boven het begroeide deel van de Balg zongen meerdere veldleeuweriken en aan de rand waren twee territoria van bontbekplevieren en één van de scholekster. Vijftig meter van de laatste primaire duintjes, die overigens ook veertig meter naar oost waren ontwikkeld, lag een zeehonden tweeling zich te koesteren in de ochtendzon. Genietend liep ik naar het oosten zonder ook maar een geultje tegen te komen. Vlak voordat ik het zeegat bereikte toch nog een kleine enkeldiepe ondiepte.

Foto 9. De Eilanderbalg tussen Schiermonnikoog en (het in de verte zichtbare) Simonszand.

Het zeegat was duidelijk breder geworden dan in 2020 toen ik hier stond, maar de zeehonden lagen nog steeds op Simonszand. Althans dit was voordat ik thuis mijn gps-gegevens ging bestuderen. Wat bleek, ik stond 250 meter oostelijker ten opzichte van 2020. Hemelsbreed was ik veertig meter verwijderd van waar ik in 2020 op de westoever van Simonszand stond! Het zeegat was toen 300m breed. Nu kon ik dat niet meten, maar leek het op het oog zeker 500m (foto 9).
Alles op een rijtje zettend: De hals van de Balg wordt steeds smaller (nu ca. 650m) door de uitslijpende werking van de buitenbocht van de Eilanderbalg. Aan weerszijde van de hals zijn washovers ontstaan. De punt van de Balg is sterk gegroeid, zowel in oostelijke als in zuidelijke richting.

Het oorspronkelijke Simonszand is verdwenen en opgegaan in een nieuwe zandplaat die dichter bij Rottumerplaat ligt, zie kaart. In 2020 liep oostelijk van Simonszand de Spruit begrensd door een zandrug vanaf het Pieterburenwad. Die rug liep in 2020 door tot voorbij de ton SP 18. Mogelijk is deze rug al opgenomen in de nieuwe zandplaat. In dat geval zou de Spruit verdwenen zijn. Daarna verder oostelijk de Zuid Oost Lauwers en dan Rottumerplaat, waarvan bekend is dat er grote afslag plaats vindt van de NW-kop. Het lijkt er nu op dat de groei van Schier gelijk opgaat met de afkalving van Rottumerplaat. Rottumerplaat groeit vooral in het noorden en de zuidelijk gelegen Boschplaat wordt de laatste vijf jaren veel hoger.

Zal de nieuwe zandplaat blijven? Bij een doorbraak van Schier heeft het kombergingsgebied Eilanderbalg een nieuwe uitgang. Wordt het dan van west naar oost Schier, nieuwe Eilanderbalg, nieuw eiland, oude Eilanderbalg, nieuwe zandplaat, Spruit, zandrug, Zuid Oost Lauwers, Rottumerplaat? Ik verwacht dat samensmelting van nieuwe zandplaat, Spruit en zandrug nu aan de gang is, maar een doorbraak van Schier zal alles veranderen. En komt er een nieuw wantij, of misschien wel twee? Voer voor waddengeomorfologen!

Foto 10. Gestorven jonge zeehond.

Vanaf de oostpunt liep ik terug richting duintjes. Onderweg eerst een vredig sluimerend zeehondenjong dat geen enkele angst toonde voor dit mens, maar daarna een doodlopend kruipspoor dramatisch eindigend bij een nog maar net overleden jong (foto 10). Bij de duintjes aangekomen pakte ik mijn rugzak op voor een lange strandwandeling tot voorbij paal 7 (Badstrand) en via de weg naar een ander Wantij, een restaurant in het dorp voor een warme lunch. Daarna een siësta in de schaduw en via het fietspad naar het begin van de veerdam. Mooi overigens dat er zowel in het centrum van Schier als bij het huisje aan het begin van de veerdam watertappunten zijn.

Foto 11. Gouden uurtje, zie tekst.
Foto's Kees Rodenburg

Op dinsdag 25 juni 18.15 uur, dat was 1:54 voor laagwater Lauwersoog, begon ik aan de terugweg op de zeedijk ten oosten van veerdam van Schiermonnikoog. Na 50 minuten kwam ik bij de Sprutel die nog breed was en erg hard stroomde. Ik liep nog 5 minuten door en stak over. Vlak voor de zuidoever was het kruisdiep en stroomde het zo hard dat je zeer geconcentreerd moest lopen. Beter was het geweest om nog even door te lopen en dan kuit- tot kniediep door te steken. Bij Schildknoopen stuitte ik opnieuw op een modderveld (ik denk de westzijde van modderveld van de heenweg) en liep er wijs geworden door de ervaringen van de vorige dag nu maar westelijk omheen. Even later de Eilanderbalg met ook nog veel water en daarom iets naar het oosten afgebogen en er bovenbeendiep doorheen. Bij het Lutjewad begon het gouden uurtje (foto 11) en met prachtig licht kwam ik met zonsondergang aan bij de kwelder. De kuiten brandden toch wel een beetje.

Grote muggenaanvallen verhinderden een waspartij en ik ging moe en vuil om 22:40 de auto in. Op de lange terugweg naar Driebergen moest ik twee keer een parkeerplaats aandoen om veilig thuis te komen. Het was een prachtige ronde waarbij mijn gebrekkige tochtopbouw van dit seizoen me licht opbrak.
Ik ben heel benieuwd wat er na een flinke storm met de oostpunt van Schier gaat gebeuren en of er wantijen gaan ontstaan naar een nieuw eiland of een verplaatst Simonszand. Binnenkort maar eens de Mothoek verkennen. Wordt dus vervolgd".

Door Redactie

Zeekaart 2020. Tot eind 2011 kon Simonszand lopend worden bereikt. Bij 'doorbraak 2012' bleken januari 2012 Spruit en Eilanderbalg contact met elkaar te hebben gemaakt. Via Pieterburenwad kon via een smalle doorgang tussen Spruit en Zuid Oost Lauwers de wadplaat ten oosten van Simonszand worden bereikt. Vanaf deze wadplaat zijn wadlopers er enkele keren, tot aan de hals in het water, in geslaagd Simonszand lopend te bereiken. Spruit en Eilanderbalg zijn één geul ten zuiden van Simonszand, maar splitsen zich aan weerszijden van Simonszand.

Zeekaart 2023. De Balg = oostpunt van Schiermonnikoog is naar oost en zuid langer geworden, incl. het deel dat boven gemiddeld hoogwater ligt. De doorgang tussen Spruit en Zuid Oost Lauwers ten zuiden van Simonszand is smaller geworden. Simonszand ligt volgens de kaart nog boven gemiddeld hoogwater en is naar het oosten verschoven in vergelijking met de situatie in 2020 en veel kleiner geworden.

Zeekaart 2025. Spruit is doorgebroken naar de Zuid Oost Lauwers en heeft geen verbinding meer met de Eilanderbalg. Simonszand is als eiland verdwenen en nu een hoog gedeelte van een wadplaat. De meeste SP-tonnen (van Spruit) zijn opgenomen. Op deze kaart lijkt het voormalige Simonszand weer lopend bereikbaar!
De westzijde van Rottumerplaat is tussen 2020 en 2025 enkele honderden meters in oostelijke richting verschoven.
Volgens Kees Rodenburg (zie boven) zou het gebied A (als de Eilanderbalg meander doorbreekt naar de Noordzee) een nieuw eiland kunnen worden. Met misschien een wantij naar de kust. Eveneens het gebied B met daarop het voormalige eiland Simonszand. Gebied A ligt op de plaats van het voormalige waddeneiland Bosch.